20 listopada, 1947

Życie Radomskie 1947 nr 261, Radomska Biblioteka Cyfrowa

INŻ. ALFONS PINNO

Zgodnie z założeniem urbanistycznym niedaleko rynku, gdyż w miejscu odizolowanym od gwaru i zgiełku ośrodka handlowego, a jednocześnie blisko Zamku został wybudowany kościół. Zwyczajem średniowiecznym kościół, obecna Fara, był orientowany tj. prezbiterium zwrócone zostało na wschód. Ponieważ Radom, jak wspomniano wyżej, należy do miast zakładanych, a więc niewątpliwie i kościół Farny został założony przez Kazimierza Wielkiego. Z pierwotnego tego kościoła została tylko część, a mianowicie prezbiterium. W epoce jagiellońskiej kościół zostaje rozbudowany, zostają dobudowane kaplice i powstaje, wzorem kościoła Mariackiego, trójnawowa bazylika, oparta na charakterystycznym konstrukcyjnym systemie filarowo-skarpowym. W systemie tym przez wprowadzenie skarp przyściennych do wnętrza naw bocznych przy filarach międzynawowych nie były stosowane łuki przerzutne ponad dachami naw bocznych. System filaro-skarpowy stanowi wybitną cechę sakralnego budownictwa w Polsce. W kościele Mariackim w Radomiu zostały zastosowane łuki przerzutne, lecz kościół, wybudowany w pierwszych latach XX wieku, był wzorowany na gotyku francuskim.

Wewnątrz kościół Farny posiada ciekawe odrzwia gotycko-renesansowe z XVI wieku, podobne do wawelskich z renesansowymi drzwiami kutymi z blachy żelaznej. Są one bogato zdobione. Dar to Mikołaja Szydłowieckiego, kasztelana radomskiego, brata kanclerza Krzysztofa Szydłowieckiego. Pomiędzy rozetami zdobiącymi drzwi można zauważyć herb Szydłowieckich ostrogę. W kaplicy Kochanowskich umieszczona jest bardzo ciekawa, choć uszkodzona, kuta w piaskowcu gotycka chrzcielnica.

Naprzeciwko od strony wschodniej kościoła farnego znajduje się piętrowy budynek, w którym znajduje się kancelaria parafialna. W XVI i XVII wieku mieściła się tam pierwsza w Radomiu szkoła parafialna.

W bezpośrednim sąsiedztwie kościoła farnego został założony przez Kaźmierza Wielkiego zamek – główny ośrodek obrony. Topograficznie teren pod zamkiem, jako lekkie wzgórze, był najlepiej predystynowany dla celów obrony. Według istniejących opisów zamek składał się z domu Wielkiego”, położonego od strony południowej. W podwórzu zamkowym były krużganki na słupach kamiennych. Od strony zachodniej stał dom piętrowy, mieszczący izby czeladnie, kuchnie, spiżarnię, piekarnię oraz izbę jadalną na piętrze, połączoną gankiem opierzonym z domem Wielkim. Pomiędzy domami, gospodarczym i Wielkim, była wieża. Ku wschodowi, w tyle domu Wielkiego, istniała wieża tak zwana biała, przeznaczona na więzienie dla złoczyńców. Dalej biegł mur obronny z blankami i wieżą, służącą za więzienie dla szlachty. Od tej wieży szedł mur bez blanków, który oddzielał dziedziniec zamkowy od cmentarza kościelnego. Do muru tego przystawione były stajnie. Przy zbiegu wspomnianych gmachów, gospodarczego i Wielkiego, istniała furta na wał. Od furty prowadził ganek murowany między sadzawkami do baszty drewnianej, z wierzchu oblepionej gliną. Obecna plebania par. Św. Jana tylko grubymi murami świadczy o tym, że są to zaledwie resztki dawnego pałacu królewskiego, gdyż w 1787 roku ówczesny starosta radomski Potkański rozebrał piętro zamku, a parter odrestaurował, przerabiając na 10 pokoi i kancelarię.